تبیین پراکنش‌فضایی و گونه‌شناسی واکنش‌های شهروندان به جرائم و هنجارشکنی در فضاهای ‌شهری بندرعباس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه سیستان و بلوچستان ، زاهدان، ایران.

10.22124/gscaj.2026.30286.1351

چکیده

این پژوهش، در گام اول، ادراک متفاوت شهروندان از هنجارشکنی وجرم درفضایشهری را ارزیابی و درمرحله دوم، واکنش‌های شهروندان را گونه‌شناسی وتحلیل نموده و درگام سوم، به تبیین فضایی، اجتماعی و اقتصادی واکنش‌های گوناگون و معنیدار شهروندان در فضای شهری بندرعباس پرداخته است. روش تحقیق: این پژوهش، ماهیتا کاربردی و با روش توصیفی تحلیلی انجام شده و داده‌ها به روش پیمایشی (پرسشنامه محقق‌ساخت و نمونه‌گیری تصادفی دومرحله‌ای)، باحجم نمونه 407 واحد، گردآوری شده است. سپس با مدل‌های استنباطآماری ناپارامتریک (کروسکال والیس، کندال‌تائو سی، کندال‌تائو بی، کای‌دو، اسپیرمن، کولموگروف سمیرنوف و شاپیرو ویلک وجدول‌متقاطع) تحلیل وآزمون گردیده است. یافتهها: شهروندان در واکنش به 3 نوع تخلف (تخریب فضایسبز، ریختنزباله، تخریبتابلو وایستگاه اتوبوس)، به میزان 60 تا 80 درصد«گزینه هیچکاری یا صرفا تذکردادن» را انتخاب کردند. امادر واکنش به سه نوع جرم دیگر، از سبکبهسنگین شامل: مزاحمت (واژههای زشت ومتلک)، مزاحمت (اوباشگری) و مزاحمت (دستدرازی به خانوادهها) به ترتیب 38درصد، 10درصد و 4درصد شهروندان «گزینههای هیچکاری یا فقط تذکر» را انتخاب نمودند. تحلیل رابطه سطح سواد وتحصیلات شهروندان، با واکنش آنها به مزاحمت متلکپرانی نشان داد، 52 درصد بیسوادان و صفردرصد تحصیلکردگان دکتری آماده درگیری (محدود یا کامل) بودند. شاخص آمادگی درگیری در مقابل مزاحمت متلک، در میان قشرخیلیپایین 70 درصد و  در میان قشرخیلیبالا 18 درصد بود. توزیع فضایی نوع واکنش شهروندان به پدیده اوباشگری و مزاحمت برای خانوادهها در محلههای سطحخیلی پایین 82 درصد آمادگی درگیری کامل یا محدود و درمحلههای سطح خیلی بالا، 10 درصد آمادگی درگیری کامل یا محدود بود. نتیجه نهایی نشان می دهد که متغیر‌های سواد، اشتغال، قشربندی، سطح‌محله، محل‌تولد، تبیین‌کننده نوع واکنش شهروندان (از چشم‌پوشی کامل تا درگیرشدن کامل) بوده است.

تازه های تحقیق

  • توزیع فضایی واکنش شهروندان «به پدیده هنجارشکنی و جرائم در فضای شهری» با رویکردی میان‌رشته‌ای (شهرسازی، علوم‌اجتماعی، جغرافیا)
  • تأثیر عوامل فضایی - کالبدی (سطح بندی محله‌ها) بر ادراک و واکنش شهرونندان در مقابل انواع جرائم تبیین گردید.
  • پژوهش‌های گذشته عمدتا بر تحلیل میزان احساس امنیت و عوامل هم‌پیوند آن در فضاهای شهری پرداخته‌اند در این مقاله به گونه شناسی نوع واکنش شهروندان و عوامل هم‌پیوند آن (اجتماعی، اقتصادی، کالبدی و فضایی) پرداخته شده است.
  • در منابع انگلیسی و فارسی تا 2025 و 1404 پژوهشی با تمرکز بر نوع واکنش شهروندان در فضای شهری دیده نشد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


احمدی، سیروس، ابتکاری، محمدحسین، و بوستانی، داریوش. (1398). تبیین اثر کنترل اجتماعی بر شکل گیری پتانسیل رفتارهای نابهنجار (مورد مطالعه: نواحی شهری و روستایی استان کهگیلویه و بویراحمد). مطالعات امنیت اجتماعی، 10(57)، 73-101.
آراسته، مجتبی، پورحسن زاده، محمدحسین، و علیزاده، رضا. (1399). مطلوبیت سنجی امنیت فضاهای عمومی شهری جهت حضورپذیری زنان (نمونه موردی: منطقه یک شهر شیراز). مطالعات امنیت اجتماعی، 11(64)، 97-122.
باهرنیا, سیده پرستو ، نظم فر، حسین و محسن زاده، بلال. (1399). بررسی تأثیر معیارهای کاربری مسکونی در کاهش جرم خیزی در کلا‌نشهر تبریز، جغرافیا و برنامه‌ریزی، 24(71), 23-43.
پوراحمد، احمد، عیوضلو، محمود، حامد، محبوبه، عیوضلو، داوود، و رضایی، فرشته. (1391). بررسی رابطه دینداری و احساس امنیت در فضاهای شهری و روستایی (مورد مطالعه: شهرستان کوهدشت). پژوهش های راهبردی مسائل اجتماعی ایران ، 1(1)، 1-20.
پوراحمد، احمد، مهدی، علی، و مهدیان بهنمیری، معصومه. (1392). امنیت شهری؛ فضاهای عمومی بررسی و سنجش سطح امنیت پارک های شهری در منطقه 2 شهر قم، پژوهش های راهبردی مسائل اجتماعی ایران، 2(1)، 1-24.
 حامی, احمد . (1397). ارتباط بین الگوهای کاشت گیاهان وادراک امنیت در پارکهای شهری ( مطالعه موردی تبریز، ایران)، جغرافیا و برنامه‌ریزی 22(65)، 101-116.
حبیبی، سیدمحسن، و صدیقی، سمیه. (1395). نقش فضای عمومی شهری در افزایش ایمنی اجتماعی (مطالعه موردی: محله ساغریسازان و گلسار رشت)، هویت شهر، 10(27)، 5-16.  
رضانژاد، مرضیه، موسی کاظمی، سیدمهدی، رفیعیان، مجتبی، و رکن الدین افتخاری، عبدالرضا. (1394). الگوی فضایی اندام و ار احساس امنیت در فضاهای عمومی شهری نمونه موردی: شهر بندرعباس، پژوهش های راهبردی مسائل اجتماعی، 4(3)، 69-83.  
زیاری، کرامت اله، عیوضلو، داوود، عیوضلو، محمود، و ریکا، جهانبخش. (1392). تحلیل تطبیقی احساس امنیت در فضاهای شهری و روستایی مطالعه موردی: شهرستان کوهدشت، پژوهش های روستایی، 4(1)، 137-164.  
شفازاده، احمد. (1398). بررسی نظریه هیرشی در کنترل اجتماعی از دیدگاه قرآن، راهبرد اجتماعی فرهنگی، 8(33)، 109-133.
صادقی، علی، و پورغلامی سروندانی، محمدرضا. (1399). تحلیلی بر عناصر محیطی موثر بر احساس امنیت زنان در فضاهای شهری مورد مطالعه: شهرری. پژوهش های انتظامی - اجتماعی زنان و خانواده، 8(2)، 425-449.
ضرابی, اصغر، عباسیف شایسته و مشکینیف ابوالفضل. (1399). ارزیابی توسعه پایدار شهری با تأکید بر رویکرد تاب‌آوری در سکونتگاه­های غیررسمی (مورد مطالعه سکونتگاه‌های غیررسمی شهر سنندج )، جغرافیا و برنامه‌ریزی، 24(74)، 119-133.
طالب­پور، اکبر. (1396). رابطه­ فضاهای بی دفاع شهری با احساس امنیت اجتماعی (مطالعه ی موردی: شهروندان شهر تهران)، مطالعات جامعه شناختی شهری ، 7(22)، 135-156.
فیروزجاییان گلوگاه، علی اصغر، و مجیدی، مرضیه. (1397). فرسایش سرمایه اجتماعی و بی­نظمی در بین شهروندان تهرانی، پژوهش­های راهبردی مسائل اجتماعی ایران، 7(2)، 1-18.
فیروزجائیان، علی اصغر. (1396). تحلیل جامعه شناختی بی نظمی(فیزیکی- اجتماعی) در فضای شهری. توسعه محلی روستایی- شهری، 9(1)، 79-100.
کوشا، غلام‌حیدر. (1389) کنترل اجتماعی غیر رسمی، از  منظر آیات و روایات، معرفت فرهنگی اجتماعی، 1(3)، 88-69.
لطفی‌خاچکی، طاهره؛ فیروزجاییان، علی اصغر (1395)، تأثیر ضعف کنترل اجتماعی بر بی‌نظمی اجتماعی و فیزیکی شهروندان تهرانی، مطالعات امنیت اجتماعی، 48، 128-109،
محسنی تبریزی، علیرضا، قهرمانی، سهراب، و یاهک، سجاد. (1390). فضاهای بی­دفاع شهری و خشونت (مطالعه موردی فضاهای بی­دفاع شهر تهران)، جامعه شناسی کاربردی، 22(4)، 51-70.
محمدی، محمود، عظیمی، مریم، مقدم، حامد و رفیعیان، مجتبی. (1391). فضاهای عمومی شهری, تحقق تعاملات اجتماعی در بافت­های تاریخی (نمونه موردی: شهرقدیم لار)، مرمت و معماری، 2(4)، 15-28.
مشکینی، ابوالفضل، صلواتی، سامان و علیپور، سمیه. (1402). تدوین الگوی ارتقای امنیت اجتماعی در بافت‌های فرسوده (نمونه موردی: محلات منطقه 12 شهر تهران، مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 38(11)، 159-188.
موسوی، میرنجف، ویسیان، محمد، محمدی حمیدی، سمیه، و اصغری، مریم. (1394). احساس امنیت در فضاهای شهری مورد: شهر سرخس، جغرافیا، 13(45)، 185-202.
یاسوری، مجید، سجودی، مریم، و امامی، سیده فاطمه. (1395). بررسی و سنجش میزان امنیت در فضاهای شهری (مطالعه موردی: بوستان ملت شهر رشت)، پژوهشنامه جغرافیای انتظامی، 4(13)، 61-90.
دریانورد، صالح. (1395)، نهمین نشست شورای برنامه ریزی و توسعه استان هرمزگان.
Batabyal, A. A., & Beladi, H. (2022). A political-economy perspective on mayoral elections and urban crime. Socio-Economic Planning Sciences, 79( c ), 101097.
Bloch, S. (2022). Gangs, gang members, and geography. Geography Compass, 16(83), e12651.
Ceccato, V., Parishwad, O., Levine, N. (2023). Defecation, littering and other acts of public disturbance in pandemic times – A study of a Scandinavian city, Cities, 141.
Chamberlain, A. W., John R. Hipp, J. R. (2015). It's all relative: Concentrated disadvantage within and across neighborhoods and communities, and the consequences for neighborhood crime, Criminal Justice, 43(6), 431-443,
Chitrakar, R. M., Baker, D. C., Guaralda, M. (2022). How accessible are neighbourhood open spaces? Control of public space and its management in contemporary cities, Cities, 131(1), 103948,
Dawson, L., Elbakidze, M., Kraft van Ermel, L. E., Olsson, U., Ongena, Y. P., Schaffer, C., & Johansson, K. E. (2023). Why don't we go outside? – Perceived constraints for users of urban greenspace in Sweden. Urban Forestry and Urban Greening
Elliot Noe, E., Stolte, O. (2023), Dwelling in the city: A qualitative exploration of the human-nature relationship in three types of urban greenspace, Landscape and Urban Planning, 230(4),  
Feng, J., Yuebing Liang, Y., Hao, Q., Xu, K., Waishan Qiu, W. (2024). Comparing effectiveness of point of interest data and land use data in theft crime modelling: A case study in Beijing, Land Use Policy, 147, 107357.
Gonzalez, R., Sarah Komisarow, S. (2020). Community monitoring and crime: Evidence from Chicago's Safe Passage Program, Public Economics, 191, 104250. 
Habibi, Seyyed Mohsen, and Seddighi, Samia. (2015). the role of urban public space in increasing social safety (case study: Saghrisazan and Gulsar neighborhoods of Rasht). City Identity, 10(27), 5-16.
He, Q., Li, J. (2022). The roles of built environment and social disadvantage on the geography of property crime, Cities 121(5):103471.
Kiełek, K. (2022). The importance of safety and security in urban space. Humanities & Social Sciences Reviews, 10(6), 21–23.
Kim, Y. - A., Hipp, J., R. (2021). Density, diversity, and design: Three measures of the built environment and the spatial patterns of crime in street segments, Criminal Justice, 77(1), 1-13,101864
Knorre, A., & MacDonald, J. M. (2023). Shootings and land use. Journal of Criminal Justice, 86, 102066.
Lee, S., Lee, C., Nam, J. W., Moudon, A. V., & Mendoza, J. A. (2023). Street environments and crime around low-income and minority schools: Adopting an environmental audit tool to assess crime prevention through environmental design (CPTED). Landscape and Urban Planning, 232, 104663.
Luo, L., Deng, M., Shi, Y., Gao, S., & Liu, B. (2022). Associating street crime incidences with geographical environment in space using a zero-inflated negative binomial regression model. Cities, 129, 103841.
McClanahan, W. P., Sergiou, C. S., Siezenga, A. M., Gerstner, D., Elffers, H., Van Schalk, J., & Van Gelder, J.-L. (2024). Neighborhood crime reduction interventions and perceived livability: A virtual reality study on fear of crime. Cities, 147, 104858.
Pourbahador, P. Brinkhuijsen, M. (2023). Municipal strategies for protecting the sense of place through public space management in historic cities: A case study of Amsterdam, Cities, ,136(1) 104242.
Santos, M. A., Santos, G., Sebastião Machado, M., & de Freitas Lino Pinto Cardoso, C. S. (2023). Neighborhood perceptions and externalizing behaviors during childhood and adolescence: The indirect effect of family socioeconomic vulnerability and parenting practices. Children and Youth Services Review, 147(3), 106836.
Slingerland, G., Nikolic, I. & Brazier, F. M. (2023). It’s in the social network: The Social Neighbourhood model to unravel local social structures for liveable and safe neighbourhoods. Cities, 135, 1-14, 104215,
Thompson, S., Ohlsson, H., Khoshnood, A., Sundquist, J., & Sundquist, K. (2022). Neighbourhood crime and major depression in Sweden: A national cohort study. Health & place, 78, 102922.
Webb Jamme, H. T., Bahl, D., & Banerjee, T. (2018). Between “broken windows” and the “eyes on the street:” Walking to school in inner city San Diego. Environmental Psychology, 55, 121–138.
Welch, M. R., Tittle, C. R., Yonkoski, J., Meidinger, N., & Grasmick, H. G. (2008). Social integration, self-control, and conformity. Quantitative Criminology, 24(1), 73–92.
Zahnow, R. (2026). Active guardianship in urban public places: Place attachment and social cohesion. Psychology, Crime & Law, 32(2), 345–366.
Zahnow, R., & Corcoran, J. (2022). Living near violence and feeling safe: What is the role of active guardianship in the home territory? Journal of Quantitative Criminology, 38(1), 105–126.