سنجش و ارزیابی میزان پراکنده رویی در شهرهای ساحلی استان مازندران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

2 دانشیار، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران.

10.22124/gscaj.2026.29723.1345

چکیده

شهرهای ساحلی استان مازندران با چالش‌ پراکنده‌رویی فیزیکی روبرو هستند. با توجه به رشد سریع جمعیت و توسعه نامتوازن شهری، این مطالعه به بررسی عوامل مؤثر بر پراکنده‌رویی شهری، از جمله تراکم جمعیت، مساحت کل، درصد مشاغل و تعداد جمعیت، می‌پردازد تا بتواند ارتباط این عوامل را با الگوهای پراکنده‌رویی مشخص کند. روش تحقیق از نوع توصیفی-تحلیلی مبتنی بر داده‌های ماهواره ای است که  برای تحلیل داده‌های پراکندگی از مدل آنتروپی شانون استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که بین تراکم جمعیت، مساحت کل، درصد مشاغل و تعداد جمعیت با پراکنده‌رویی شهرهای ساحلی استان مازندران ارتباط معکوس بسیار ضعیفی برقرار است. ضریب همبستگی بین تراکم جمعیت و پراکنده‌رویی برابر با 0.21-، بین مساحت کل و پراکنده‌رویی برابر با 0.15-، بین درصد مشاغل و پراکنده‌رویی برابر با 0.11- و بین تعداد جمعیت و پراکنده‌رویی برابر با 0.18- است. همچنین مشخص شد که رشد شهرهای ساحلی به طور عمده به صورت خطی مستقیم بوده و این الگوی رشد با توجه به شرایط جغرافیایی و محیطی خاص منطقه شکل گرفته است.این پژوهش به این نتیجه رسید که عوامل مورد بررسی، به تنهایی نمی‌توانند به طور قابل توجهی میزان پراکنده‌رویی در شهرهای ساحلی استان مازندران را پیش‌بینی کنند. به‌ویژه که مقادیر ضریب همبستگی بسیار ضعیف هستند و نشان می‌دهند که ارتباط معناداری بین این عوامل و پراکنده‌رویی وجود ندارد. از این رو، برای درک بهتر و مدیریت صحیح رشد شهرهای ساحلی، نیاز به بررسی جامع‌تری از دیگر عوامل محیطی و اقتصادی وجود دارد.

تازه های تحقیق

  • سنجش و ارزیابی پراکنده رویی شهری های ساحلی به کمک تصاویر ماهواره ای و مدل انتروپی نسبی شانون اطلاعات قابل توجهی در زمینه گسترش فیزیکی این شهر ها ارائه داده است.
  • نتایج پژوهش نشان می‌دهد که بین تراکم جمعیت، مساحت کل، درصد مشاغل و تعداد جمعیت با پراکنده‌رویی شهرهای ساحلی استان مازندران ارتباط معکوس بسیار ضعیفی برقرار است.
  • رشد شهرهای ساحلی به طور عمده به صورت خطی مستقیم بوده و این الگوی رشد با توجه به شرایط جغرافیایی و محیطی خاص منطقه شکل گرفته است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

مراجع

ایراندوست، کیومرث، حبیبی، کیومرث و خندان، محمد. (1397). عوامل مؤثر بر پراکنده‌رویی شهری در شهرهای ایران (نمونه موردی شهر رشت). مجله آمایش جغرافیایی فضا، 8 (28)، 67-82.
سالاریان، فردیس، نسترن، مهین و داداش‌پور، هاشم. (1402). علل و پیامدهای پراکنده‌رویی در شهر- منطقه مرکزی استان مازندران. فصلنامه مطالعات شهری، 12(47) 65-78. . https://doi.org/10.34785/J011.2022.009
نیک‌پور، عامر، عمونیا، حمید و شکری، ساحله. (1401). سنجش و ارزیابی میزان پراکنده‌رویی در نواحی ساحلی - مورد مطالعه: شهرستان بابلسر. فصلنامه علمی-پژوهشی اطلاعات جغرافیایی «سپهر»، 31) 121) ، 161-175. https://doi.org/10.22131/sepehr.2022.252776
نیک‌پور، عامر و یاراحمدی، منصوره. (1401). سنجش و ارزیابی میزان پراکنده‌رویی شهری مطالعه موردی: شهر ساری. پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 10(2)، 189-204. https://doi.org/10.22059/jurbangeo.2022.336711.1643
Arifin, H. S., Nurrohmat, T. R., & Putri, H. E. (2023). Prioritizing indicators and drivers of urban sprawl in coastal agricultural cities of Indonesia. Land Use Policy, 128, 106623. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2023.106623
Bhatta, B., Saraswati, S., & Bandyopadhyay, D. (2010). Quantifying the degree-of-freedom, degree-of-sprawl, and degree-of-goodness of urban growth from remote sensing data. Applied Geography, 30(1), 96–111. https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2009.08.001
Bullard, R. D. (2007). The quest for environmental justice: Human rights and the politics of pollution. SAGE Publications.
Dadashpoor, H., & Hasankhani, M. (2020). Analysis and prediction of land use changes and urban sprawl in Mazandaran province, Iran. Environmental Monitoring and Assessment, 192(10), 647. https://doi.org/10.1007/s10661-020-08591-6
Dadashpoor, H., & Hasankhani, M. (2022). Urban sprawl on natural lands in Iran: A review of drivers, consequences, and policy responses. Land, 11(3), 388. https://doi.org/10.3390/land11030388
Fordjour, F. A. (2025). Public awareness and perception of urban sprawl consequences in coastal Ghana. Journal of Environmental Management, 365, 121345. https://doi.org/10.1016/j.jenvman.2025.121345
Hardi, M., Mousivand, A. J., & Alavipanah, S. K. (2020). Assessing environmental impacts of urban sprawl in coastal areas using remote sensing and GIS. Journal of Coastal Conservation, 24(3), 38. https://doi.org/10.1007/s11852-020-00765-9
Lagarias, A. (2018). Urban sprawl simulation linking macro-scale processes to micro-dynamics through a cellular automata model. Computers, Environment and Urban Systems, 70, 134–144. https://doi.org/10.1016/j.compenvurbsys.2018.03.005
Lagarias, A., & Stratigea, A. (2021). Mapping urban sprawl dynamics in coastal areas using high-resolution spatial data. Sustainability, 13(11), 6123. https://doi.org/10.3390/su13116123
Lauer, M. (2021). Managed retreat as a strategy for coastal resilience: Lessons from global case studies. Ocean & Coastal Management, 208, 105678. https://doi.org/10.1016/j.ocecoaman.2021.105678
Lee, S. (2006). Urban sprawl and its impact on coastal ecosystems in South Korea. Environmental Management, 37(3), 383–393. https://doi.org/10.1007/s00267-004-0326-2
Li, X. (2016). The role of transportation infrastructure in shaping urban sprawl in China. Habitat International, 56, 42–51. https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2016.04.003
Mansour, S. (2023). Predicting urban growth and land use change in Alexandria, Egypt: A scenario-based approach. Cities, 129, 103768. https://doi.org/10.1016/j.cities.2022.103768
Paula, F. R. (2024). Integrating community participation in urban sprawl management for disaster risk reduction. Disasters, 48(1), 152–171. https://doi.org/10.1111/disa.12501
Petrişor, A. I., Petrişor, L. E., & Iojă, C. I. (2020). Coastal urbanization pressures on ecosystems: A global analysis. Science of The Total Environment, 714, 136845. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.136845
Phelps, N. A. (2008). International planning and development: The role of regulatory frameworks. Routledge.
Robert, A., Maruani, T., & Puissant, A. (2019). A framework for measuring urban sprawl in coastal Mediterranean areas. Landscape and Urban Planning, 185, 90–99. https://doi.org/10.1016/j.landurbplan.2019.02.006
Rosni, N. H., & Noor, N. M. (2016). Urban sprawl measurement: A review. Procedia - Social and Behavioral Sciences, 222, 715–724. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2016.05.185
Salem, M., & Tsurusaki, N. (2024). Urban sprawl and landscape changes in Greater Cairo, Egypt. Land Degradation & Development, 35(3), 521–535. https://doi.org/10.1002/ldr.4812
Singh, A. K., Singh, S. K., & Parsai, P. S. (2019). Spatial patterns of urban sprawl and infrastructure development in India. Spatial Information Research, 27(3), 287–297. https://doi.org/10.1007/s41324-019-00232-7
Soltani, A., Esmaili, R., & Rezaei, M. R. (2025). Drivers and consequences of urban sprawl in Iran: A national-scale analysis. Cities, 138, 104678. https://doi.org/10.1016/j.cities.2023.104678
Suwarlan, S., Hidayat, A., & Kusuma, Z. (2022). Urban sprawl and its impact on agricultural land and cultural values in coastal Indonesia. Land Use Policy, 119, 106257. https://doi.org/10.1016/j.landusepol.2022.106257
UN-Habitat. (2020). Monitoring urban sprawl: A global perspective. United Nations Human Settlements Programme.
Yu, D. (2013). Urban sprawl and sustainable development in China. Sustainability, 5(11), 4754–4770. https://doi.org/10.3390/su5114754
Zhang, T. (2023). Urbanization and ecological degradation in developing countries: Evidence from Southeast Asia. Journal of Environmental Economics and Management, 119, 102789. https://doi.org/10.1016/j.jeem.2023.102789

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار