بررسی عوامل پیش‌برنده و بازدارنده کیفیت زندگی در مناطق روستایی (مطالعه موردی: روستاهای بخش مرکزی شهرستان آستارا)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی -مطالعه موردی

نویسندگان

1 دانشیار، گروه برنامه‌ریزی شهری و روستایی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

2 دانشجوی دکتری جغرافیا برنامه‌ریزی روستایی، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

10.22124/gscaj.2025.29609.1342

چکیده

کیفیت زندگی جوامع روستایی از مسائل مهمی است که با ماندگاری ساکنان و جلوگیری از مهاجرت به شهرها پیوند دارد پژوهش حاضر به دنبال واکاوی عوامل پیش‌برنده و بازدارنده مؤثر در ارتقای کیفیت زندگی مناطق روستایی می‌پردازد. این پژوهش از لحاظ هدف، کاربردی بوده و از منظر ماهیت توصیفی- تحلیلی است و دادههای مورد نیاز آن از طریق روش کتابخانهای و میدانی (پرسشنامه) جمع‌آوری شد جامعة آماری 4998 خانوار روستایی بخش مرکزی شهرستان آستارا می‌باشد. با استفاده از فرمول کوکران حجم نمونه 357 نفر برآورد شد و برای نتایج بهتر به 360 نفر ارتقا یافت برای تحلیل داده‌های جمع‌آوری شده از نرم افزارهای SMART PLS و SPSS استفاده گردید براساس تخمین استاندارد در عوامل پیشبرنده میزان تأثیر شاخص اقتصادی-نهادی 0/625؛ شاخص اجتماعی 0/739؛ شاخص محیطی- اکولوژیک 0/877 و شاخص زیربنایی- کالبدی 0/580 برآورد شد و در بخش عوامل بازدارنده میزان تأثیر شاخص اقتصادی- نهادی 0/705؛ شاخص اجتماعی 0/532؛ شاخص محیطی- اکولوژیک 0/413 و شاخص زیربنایی- کالبدی 0/619 مرتبط با کیفیت زندگی بود و در نهایت پیشنهادات لازم ارائه گردید.

تازه های تحقیق

  • هدف مقاله بررسی عوامل پیش‌برنده و بازدارنده کیفیت زندگی در مناطق روستایی بخش مرکزی شهرستان آستارا و شناسایی عوامل مؤثر بر ارتقای کیفیت زندگی روستاییان و ارائه راهکارهای مناسب برای بهبود شرایط زندگی است.
  • در بخش عوامل پیش‌برنده شاخص محیطی- اکولوژیک با میزان 877/0 و در بخش عوامل بازدارنده شاخص اقتصادی- نهادی با میزان 705/0 بیشترین تأثیر را دارد.
  • نتایج نشان می‌دهد که بهبود کیفیت زندگی روستایی نیازمند رویکردی چندبعدی و متناسب با شرایط بومی- محلی است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


اسلامی، آرمین؛ شکوهی بیدهندی، محمدصالح و جلیلی صدرآباد، سمانه (1401). بررسی تطبیقی عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی با توجه مقیاس شهرها (نمونه­های مطالعاتی: شهرهای تهران، قزوین و ضیاءآباد)، مجله پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 55(1)، صص1-27.
آقایاری هیر، محسن؛ کریم‌زاده، حسین و خالقی، عقیل (1396). تحلیل شاخص‌های ذهنی مؤثر بر سنجش کیفیت زندگی در مناطق روستایی (مطالعه موردی: دهستان سینا- شهرستان ورزقان)، برنامه‌ریزی و آمایش فضا، 21(4)، صص 1-34.
ایراندوست، کیومرث؛ آشوری، کسری و تولایی؛ روح الله (1398). ضرورت شناسایی روستاهای دارای توان توسعه در فرایند برنامه‌ریزی؛ نمونة موردی: شهرستان بیجار، فصلنامه علمی - پژوهشی برنامه‌ریزی فضایی (جغرافیا)، 9(3)، صص 47-70.
 ایمانی، بهرام؛ طورانی، علی؛ خسروی مهر، حمیده و باختر، سهیلا (1398). سنجش تغییرات شاخص‌های کیفیت زندگی بر اثر ارتقای سیاسی- اداری فضا در سطح ناحیه‌ای (موردشناسی: بخش کوهسارات- شهرستان مینودشت، فصلنامه جغرافیا و آمایش شهری- منطقه‌ای، 9(3)، صص 113-130.
برقی، حمید؛ قنبری، یوسف؛ عبیات، مرتضی و عبیات، مصطفی (1401). تحلیل روابط فضایی میان مفاهیم کیفیت زندگی، سرمایه اجتماعی و کار آفرینی روستایی(مطالعه موردی: شهرستان دزفول)، فصلنامه پژوهش‌های روستایی، 13(4)، صص 670-699.
حجاریان، احمد و شفیعی، بهمن (1401). تبیین اثرات شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و محیطی بر کیفیت زندگی از دیدگاه روستاییان با رویکرد مدل سازی معادلات ساختاری، مجله روستا و توسعه، (25)97، صص 53-75.
حسین زاده, اشرف , قریشی, محمد باسط , مولائی هشجین, نصرالله و آمار, تیمور . (1402). تحلیل جغرافیایی کیفیت زندگی در روستاهای شهرستان انزلی، مهندسی جغرافیایی سرزمین، 7(1)، صص209-222.                             
حیدری ساربان، وکیل (1393). سنجش و اولویت بندی مناطق روستایی بر حسب سطوح کیفیت زندگی شهرستان مشگین‌شهر، نشریه تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، 14(3)، صص 131-152.
حیدری ساربان، وکیل (1394). تبیین عوامل مؤثر برارتقای رفاه اجتماعی در مناطق روستایی(مطالعه موردی: شهرستان مشکین‌شهر). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 47(4)، صص 657-672.
دانائی، علی؛ شریعت پناهی، ولی و مهدوی، مسعود (1396). تحلیل نقش شاخص‌های (اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و -کالبدی) کیفیت زندگی در توسعه پایدار روستایی (مطالعه موردی: دهستان بهمنی گرمسیری، شهرستان بهمنی از توابع استان کهکیلویه و بویراحمد)، فصلنامه جغرافیایی سرزمین، 14(53)، صص 71-92.
داروگری, شهرام, زیویار, پروانه و استعلاجی, علیرضا. (1402). بررسی شاخص های مؤثر در کیفیت زندگی‌ روستایی (مطالعه موردی: دهستان عثمانوند- شهرستان کرمانشاه). مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی, 4(18), صص 251-264.
 دربان آستانه، علیرضا؛ حاتمی نژاد، حسین و کریمی، مینا (1398). نقش گردشگری مسئولیت‌پذیر در کیفیت زندگی روستاهای مقصد گردشگری مطالعه موردی: شهرستان گرگان، فصلنامه اقتصاد فضا و توسعه روستایی، 8(3)، صص 43-66.
رفیعیان، مجتبی؛ نظری، مونس و داداش پور، هاشم (1395 ). سنجش رضایتمندی سکونتی از مطلوبیت مکانی در نواحی شهری برنامه‌ریزی شده (نمونه موردی: مهرشهر کرج)، فصلنامه هویت شهر، 10(27) ، صص31-41.
ساعی, رحیم . (1401). بررسی عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی خانوارهای روستایی در اقلیم‌های استان آذربایجان ‌شرقی، روستا و توسعه، 25(4)، صص 185-214. 
سلیمانی، محمد؛ براتی، زهرا و منصوریان، حسین (1392). سنجش کیفیت زندگی در محله‌های در حال گذار، جغرافیا (فصلنامه علمی انجمن جغرافیایی ایران)، 11(38)، ص53.
طولابی‌نژاد، مهرشاد (1398). توسعه­روستایی: اصول، سیاست‌ها و برنامه‌ریزی، انتشارات آکادمیک و انجمن جغرافیای ایران، تهران، چاپ اول.
عیدیوندی، کاظم؛ قانع، علیرضا؛ فرشاد، الناز و محمدی جعفرآبادی، فاطمه (1402). تدوین سناریوها و استراتژی‌های توسعه روستایی کشور در افق 1414 با رویکرد آینده‌پژوهی، فصلنامه چشم انداز شهرهای آینده، 13(1)، صص 61-67.
غفاری، غلامرضا و رضا امیدی (1388). کیفیت زندگی شاخص‌های توسعه اجتماعی، انتشارات شیرازه، تهران، چاپ اول.
غفاری، غلامرضا و لویه ابراهیمی (1385). جامعه‌شناسی تغییرات اجتماعی، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، چاپ اول.
قاسمی, مریم, قریشی, محمد باسط و بیگدلی, آتوسا. (1403). تحلیل جغرافیایی کیفیت زندگی روستاهای شهرستان نوشهر، مهندسی جغرافیایی سرزمین، 8(1)، صص 37-54.
کوچکی‌نژاد، فاطمه؛ رمضان‌زاده لسبوئی، مهدی؛ معصوم پورسماگوش، جعفر و فتاحی، احدالله ( 1389). بررسی و سنجش کیفیت زندگی در نواحی روستایی بخش مرکزی شهرستان کرمانشاه. چشم انداز جغرافیایی مطالعات انسانی، 14، 120-137.
محمد امیری، میکال، پوررمضان، عیسی، آمار، تیمور و بیکدلی، آتوسا. (1401). تحلیل فضایی کیفیت زندگی در نقاط روستایی با تأکید بر بعد نهادی مطالعه موردی روستاهای شهرستان لاهیجان، مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، 17(1)، صص77-88.
محمودی، عادل(1390). تحلیل تطبیقی شاخص‌های کیفیت زندگی در محلات فرسوده درون شهر، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس.
 مرکز آمار ایران، (1395). سرشماری نفوس و مسکن.
میرعلیجانی، سمانه و خراسانی، محمدامین (1400). تحلیل محتوای مقاله‌های علمی پژوهشی حوزه کیفیت زندگی روستایی در ایران بازة زمانی (1390-1389)، جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، 32(3)، صص 31-46.
نعمتی، رضا؛ پورطاهری، مهدی و رکن الدین افتخاری، عبدالرضا (1399). سنجش مطلوبیت کیفیت محیطی در مناطق روستایی (مورد مطالعه: روستاهای استان لرستان)، فصلنامه پژوهش‌های روستایی، 11(1)، صص 106-123.
 نیازی، محسن و دلال خراسانی، محمد (1391). تبیین عوامل اجتماعی و فرهنگی مؤثر بر کیفیت زندگی شهروندان، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، 8(27)، صص 128-229.
Agudelo, M. A. L., Jóhannsdóttir, L., & Davídsdóttir, B. (2019). A literature review of the history and evolution of corporate social responsibility. International Journal of Corporate Social Responsibility, 4(1), 1–24.
Arora, S., Kalra, R. ( 2018). Quality of life (QOL) of people living with substance users in urban and rural community of Delhi, Current Medicine Research and Practice, 8, 96-99.
Badowska, M., Szkultecka-Dębek, M. (2023). Indicators affecting the quality of life of an individual and society, journal of health policy,11-20.
Bruni, L., & Porta, P. (2016). Handbook of Research Methods and Applications in Happiness and Quality of Life. In Edward Elgar Publishing.
Casini, L., Boncinelli, F., Contini, C., Gerini, F., & Scozzafava, G. (2018). A multicriteria approach for well-being assessment in rural areas. Social Indicators Research, 143, 411-432.
Castel, AD., Balota, DA., & McCabe, DP. (2009). Memory effciency and the strategic control of attention at encoding: Impairments of value directed remembering in Alzheimer’s disease. Neuropsychology; 23(3):297-306.
Chen, Y,. Sun, G., Guo, X., Chen, S., Chang, Y., Li, Y., & Sun., Y. (2017). Factors affecting the quality of life among Chinese rural general residents: a cross-sectional study, Public Health, Vol. 146, 140-147.
Kasaudhan, S., Saraswathy, K.N. & Chaudhary, V.(2024).  Quality of Life and its sociodemographic determinants: a population-based study from rural Punjab, India. Discov Soc Sci Health 4, 26 (2024).
Ivo, Gryic., Zimbrek, T., tratnik, M., Markovina J. & Juracak, J. (2009). “Quality of life in rural areas of Croatia to: to stay or leave?”, African journal of agricultural research, vo1. 5(8).
Lio, C., Dou, X., Li, J., & Cai, L.A. (2020). Analyzing government role in rural tourism development: An empirical investigation from China, Journal of Rural Studies, 79, 177–188.
Milenković, M., Marčetić, A., & Jovanović, T. (2022). Stavovi mladih o kvalitetu života u ruralnim sredinama Republike Srbije: Poređenje „SeverJug“. Akademski pregled, 1(1), 57-70
Nancy, R. (2005). “Economic and social development: Two sides of the same coin”. World Sumiton Social Development, Economic Development, Vol(2), p:14.
Nevado-Peña, D., López-Ruiz, V., & Alfaro-Navarro, J. (2019). Improving quality of life perception with ICT use and technological capacity in Europe. Technological Forecasting & Social Change. 148. (2019). 119734.
Orley, J., Kuyken, W. (1994). Quality of Life Assessment: International Perspectives The WHOQOL Group. The Development of the World Health Organization Quality of Life Assessment Instrument.
Ostapenko, E. (2021). Development of the standard of quality of life in rural areas in the system of institutional building of the internal environment of the regional economy. E3S Web of Conferences, 285, 01009. https://doi.org/10.1051/e3sconf/202128501009.
Parausic, V. (2023). Adaptability of quality of life in rural Serbia to the needs of young people: perception of agricultural extension officers, Wbjaerd(5-1),1-120.
Thangiah, G., Said ,M, A., Majid, H, A., Reidpath, D., & Su, T.T. (2020). Income Inequality in Quality of Life among Rural Communities in Malaysia: A Case for Immediate Policy Consideration, International Journal of Environmental Research and Public Health, 17(23), 8731.
Withanage, NC., Gunathilak, KL, Mishra, PK., Abdelrahman K., Wijesinghe, DC., Mishra, V., Abdelrahman, k., Wijesinghe, D. CH., Mishra, V., Tripathi, S., Fnais, MS. (2024). A quality of life index for the rural periphery of Sri Lanka using GIS multi-criteria decision analysis techniques. PLoS ONE 19(9): e0308077.
Wang, B., Li, X., Stanton, B., & Fang, X., (2010), The influence of social stigma anddiscriminatory experience on psychological distress and quality of life among rural to-urban migrants in China, Social Science & Medicine,p.p 1-9.
Wiesli, T., Hammer, T. (2022). How can Quality of Life be Achieved in a Sustainable Way? Perceptions of Swiss Rural Inhabitantsو Discov Sustain 3, 44.
Wiesli, T., Liebe, U., Hammer, T., & Bär, R. (2021). Sustainable Quality of Life: A conceptualization that integrates the views of inhabitants of Swiss Rural Regions. Sustainability, 13(16):9187.  
Wojewódzka Wiewiórska, A., Kłoczko Gajewska, A., & Sulewski, P. (2019). Between the social and economic dimensions of sustainability in rural areas: In search of farmers’ quality of life. Sustainability, 12(1):148.
World Bank, (2021). World Development Report.